Actisô

Bông Actisô có tính bổ dưỡng khi đã nấu chín, tăng lực, kích thích, làm ăn ngon, bổ gan (tiết mật), trợ tim, lợi tiểu, chống độc, gây tiết sữa cho phụ nữ nuôi con nhỏ [1]

1. Tên thường gọi: Actisô
2. Tên khoa học: Cynara scolymus L., thuộc họ cúc - Asteraceae

3. Mô tả: Cây thân thảo cao 1-1,2 m. Thân cây có lông mềm, có khía dọc thân cây. Lá to, dài, mọc so le, phiến lá chia thuỳ ở gốc, những lá ở ngọn hầu như không chia thuỳ, mặt trên lá màu lục và mặt dưới có lông trắng. Cụm hoa ở trên các nhánh, gồm nhiều hoa hình ống và có màu lam tím. Quả nhẵn và dính với nhau thành vòng, dễ tách khi quả chín. Hạt không có nội nhũ.

Cây mọc ở vùng Carthage và các vùng Địa trung hải, trồng ở Ý và Pháp. Ở Việt nam, actisô được trồng ở  Sapa, Tam Đảo, Nghệ An,  Hải Hưng, Lâm Đồng.[1]

4. Bộ phận dùng và thu hái: Toàn cây (lá, thân, rễ, cụm hoa) – Herba Cynarae Scolymi. Người ta thu hái cụm hoa chưa nở làm rau ăn vào tháng 12 đến tháng 2. Còn lá cũng được thu hái lúc cây sắp ra hoa hoặc đang có hoa, rọc bỏ sống lá đem phơi khô hay sấy khô.[1]

5. Thành phần hoá học: Cụm hoa chứa 3-3,15% protid; 0,1-0,3% lipid; 11-15,5% đường (cần cho người bị bệnh đái tháo đường), 82% nước, còn có các chất khoáng như mangan, phosphor, sắt, các loại vitamin: 300 (gama) vitamin A; 120 (gama) vitamin B₁, 30 (gama) vitamin B₂, 10 mg vitamin C. 100g Actisô cung cấp cho cơ thể 50-70 calo.[1]

Trong lá cây có một chất kết tinh, thường là phức hợp với calcium, magnesium, kalium, natrium, là một glucosid mà người ta gọi là Cynarin, có công thức C₂₅H₂₄O₁₂. H₂O mang hai phân tử acid cafeic và một phân tử acid quinic. Trong lá tươi ngoài Cynarin, có một tannoid, hai heterosid flavonic là cyanosid và một chất khác không tan trong ete gọi là scolymosid.  Các hợp chất polyphenol có trong lá non nhiều hơn lá già, ở phiến lá nhiều hơn cuống lá, ở chóp lá nhiều hơn gốc lá. Từ năm 1956 người ta tổng hợp được Cynarin.[1]

6. Tính vị, tác dụng: Bông Actisô có tính bổ dưỡng khi đã nấu chín, tăng lực, kích thích, làm ăn ngon, bổ gan (tiết mật), trợ tim, lợi tiểu, chống độc, gây tiết sữa cho phụ nữ nuôi con nhỏ. Actisô được biết từ lâu nhờ tác dụng lợi mật do Cynarin, người ta cũng xác định được hỗn hợp các thành phần khác của Actisô, chủ yếu là acid-acool tạo nên hoạt lực lợi mật của Actisô và còn có những tác dụng khác như giảm cholesterol-huyết, bảo vệ gan, làm tăng sự bài niệu. Ở người, Cynarin có tác dụng loại trừ các acid mật làm giảm cholesterol-huyết và lipoprotein.

Cây Actisô còn non có thể dùng luộc chín hay nấu canh ăn, những bộ phận thường được dùng làm rau là cụm hoa bao gồm đế hoa mang các hoa, các lông tơ và các lá bắc có phần gốc mềm màu trắng bao xung quanh. Người ta mang về, chẻ nhỏ theo chiều dọc từ 6-8 miếng, rồi đem hầm với xương, thịt để ăn cả cái và nước. Bông Actisô là loại rau cao cấp, khi nấu chín rất dễ tiêu hoá, dùng trị đau gan, giảm đau dạ dày, rất cần cho những người bị bệnh đái tháo đường.[1]

7. Cách dùng: Sử dụng Actisô dưới nhiều dạng, có thể dùng tươi hoặc khô hâm uống hay nấu thành cao lỏng, cao mềm; còn có dạng chiết tươi bằng cồn hoặc làm cồn thuốc. Hiện nay trên thị trường có nhiều chế phẩm của Actisô: cao Actisô, trà Actisô, Cynaraphytol viên, thuốc ngọt Cynaraphytol, thuốc nước đóng ống Actisamin v.v...[1]

Một số món ăn từ Atiso

Tim Hầm Hoa Atisô [2]

Món ăn có tác dụng giải nhiệt, hạ quả từ hoa atisô. Giúp bồi bổ cơ thể và tốt cho sức khỏe.

1. Nguyên liệu:

• 1 quả tim lợn.


• 2 hoa atisô.


• 1 củ cà rốt.


• 2 bát nước dùng.


• Hành lá, rau mùi (ngò tây).


• 1 thìa súp bột nêm.


• 1/2 thìa súp đường.


• 1/2 thìa súp muối.

2- Thực hiện:

• Rửa sạch hoa atisô, bổ đôi, bỏ phần nhụy và lông hoa.


• Gọt vỏ cà rốt, thái khoanh.


• Thái nhuyễn hành lá, rau mùi.


• Đun sôi nước dùng, cho tim, hoa atisô, cà rốt vào nồi nước hầm, nêm gia vị.


• Khi nước sôi, vớt bọt để nước trong, đun nhỏ lửa, hầm đến khi tim mềm là được.


• Khi nào dùng, vớt tim ra, thái miếng vừa ăn, cho ra bát, rắc hành lá, rau mùi lên.

A-ti-sô trộn lạnh [3]

Nguyên liệu: 100g hoa a-ti-sô hộp, 4 củ hành tím, 1 củ khoai tây, 1 củ cà-rốt, 50g boa-rô, 100g thịt cua, 2 thìa súp sốt mayonnaise, 1/3 thìa cà-phê muối, 1/2 thìa cà-phê tiêu, 2 thìa cà-phê dầu ô-liu, 1 thìa cà-phê tỏi băm, 1 thìa cà-phê mùi tây băm nhuyễn.

Thực hiện: A-ti-sô thái miệng vừa ăn, để ráo. Hành tím bóc vỏ, thái khoanh. Khoai tây và cà-rốt gọt vỏ, luộc chín, thái khối vuông nhỏ. Boa-rô rửa sạch, thái khoanh. Đun nóng dầu ô-liu trong chảo, cho tỏi băm vào phi thơm, xào sơ thịt cua, để nguội.

Cho a-ti-sô, khoai tây, cà-rốt, boa-rô, hành tím, mùi tây, thịt cua vào tô. Thêm sốt mayonnaise, muối, tiêu trộn đều. Cho vào tủ lạnh. Có thể dùng kèm với salad hay bánh mì.

Mách bạn: Nên dùng hết trong 3 tiếng sau khi trộn để món ăn không bị mềm úng, ôi hay mất hương vị thơm ngon.

Súp a-ti-sô [3]

Nguyên liệu: 100g hoa a-ti-sô hộp, 200g thịt gà phi-lê, 100g boa-rô, 1 tô nước dùng, 1/2 thìa súp bột nêm, 1 thìa cà-phê đường, 1 thìa súp bột ngô, tiêu trắng, dầu ăn.

Thực hiện: Thịt gà rửa sạch, thái miếng nhỏ vừa ăn. Hoa a-ti-sô để ráo nước, xé nhỏ, boa-rô rửa sạch, thái nhỏ. Cho nồi nhỏ lên bếp, đun nóng 2 thìa cà-phê dầu ăn, cho boa-rô vào xào thơm, thêm nước dùng đun sôi.

Cho thịt gà vào nấu chín, nêm bột nêm, cho bột ngô vào, khuấy đầu. Cuối cùng, cho hoa a-ti-sô vào đun khoảng 1 phút. Tắt bếp. Cho súp ra tô hoặc bát, rắc tiêu trắng. Dùng nóng.

Mách bạn: Hoa a-ti-sô hộp bán tại các shop thực phẩm ngoại nhập trên đường Hàm Nghi, Q.1, TP.HCM. Giá khoảng 56.000 đồng/hộp 450g.

Salad a-ti-sô [3]

Nguyên liệu: 1 hoa a-ti-sô lớn, 100g hoa a-ti-sô hộp, 100g ớt chuông, 100g hành tây, 50g cà chua ngâm, 100g cồi sò điệp, 2 thìa súp giấm, 1/3 thìa cà-phê muối, 2 thìa cà-phê đường, 1/2 thìa súp dầu ô-liu, 1/2 thìa cà-phê mùi tây băm, dầu ăn.

Thực hiện: Dùng mũi dao cắt bỏ phần nhụy có gai, màu tím trong ruột hoa, ngâm và rửa nhiều lần cho sạch, để ráo. Đun nóng một nồi hấp, cho hoa a-ti-sô vào hấp chín. Sau đó trụng qua nước lạnh để hoa tươi màu hơn. Hành tây, ớt chuông, cà chua ngâm thái sợi.

Xào sơ cồi sò điệp với 1 thìa súp dầu ăn. Hòa tan giấm, đường, muối, dầu ô-liu thành sốt dầu giấm. Cho cồi sò điệp, hoa a-ti-sô hộp thái nhỏ, các loại rau, củ, mùi tây vào a-ti-sô, rưới sót dầu giấm. Trộn đều khi ăn.

Mách bạn: Khi ăn, tách từng cánh hoa a-ti-sô để thưởng thức được phần lõi non của hoa. Thêm nước sốt nếu thích.

A-ti-sô rán giòn [3]

Nguyên liệu: 1/2 hoa a-ti-sô lớn, 100g thịt xay, 100g giò sống, 100g cá thát lát, 2 thìa quả trứng gà, 2 đầu hành lá, 1 thìa cà-phê bột nêm, 1/2 thìa cà-phê tiêu trắng, 1 bát bột rán xù, dầu ăn.

Thực hiện: Tách riêng từng cánh hoa a-ti-sô, rửa sạch, để ráo (để nguyên phần gốc cánh mềm, vì đây là phần ngon nhất của cánh hoa a-ti-sô tươi). Cho thịt xay, giò sống, cá thát lát vào tô, quết thật dai cùng đầu hành lá thái nhuyễn, bột nêm, tiêu.

Dùng thìa quết từng ít hỗn hợp giò sống lên từng cánh hoa a-ti-sô, ấn cho dính chặt. Hấp chín, cánh hoa hơi mềm là được. Đánh tan trứng gà, nhúng cánh hoa a-ti-sô hấp vào, lăn qua bột rán xù, rán vàng trong chào nhiều dầu. Vớt ra, để ráo dầu. Dùng nóng với muối tiêu chanh hay ít tương ớt.

Mách bạn: Hoa a-ti-sô mua ở các chợ. Giá giao động từ 15.000 đến 40.000 đồng/hoa, tùy theo mùa và kích cỡ.

Bạn sẽ có những món ăn lạ miệng và bổ dưỡng cho cả gia đình.

---

Nguồn:

[1] Tạp chí Cây thuốc quý
[2] http://www.vnnavi.com
[3] zing.vn